नारायण उप्रेतीलाई सिमित घेरामा कैद नगरौं : राष्ट्रको शहीद बनाऔं

– अच्युतम सापकोटा
२०४६ मा हामी सानै थियौं, त्यसैले नारायण उप्रेतीसँग प्रत्यक्ष रुपमा घुलमेल हुन पाएन । तर पछि आफु सचेत हुदै गए पछि थाहा भयो, उनी त यो देशको लागि जीवन वलिदान गर्ने वीर सपुत रहेछन् ।
२०४६ को जनआन्दोलनमा आफ्नो पार्टीको हँसिया हतौडाको झण्डा मात्र हैन, झण्डा बोक्ने कोही नभए पछि नेपाली काँग्रेसको चारतारे झण्डा पनि उनी आफैले वोकेर जुलुसको नेतृत्व गरेका रहेछन् । यस्तै महान मानिसको आज ३३औं स्मृति दिवस हो । नारायण उप्रेती स्मृति प्रतिष्ठानले सर्लाहीको हरिवनमा हरेक वर्षको पुष २९ गते उहाँको स्मरण गर्ने गर्छ ।

नारायण उप्रेती नेपाली राजनीतिका एक सचेत, वैचारिक रूपमा प्रतिबद्ध तथा संघर्षशील व्यक्तित्वका रूपमा परिचित छन् । उनको राजनीतिक यात्रा विद्यार्थी जीवनबाटै सुरु भएको हो । अध्ययनकालमै उनले समाजमा व्याप्त असमानता, शोषण, अन्याय र राजनीतिक दमनका कारण उत्पन्न समस्याहरूलाई नजिकबाट अनुभूति गरे । यही अनुभूतिले उनलाई विद्यार्थी आन्दोलनतर्फ आकर्षित गर्यो । विद्यार्थी राजनीतिमा प्रवेश गरेपछि उनले प्रगतिशील र परिवर्तनमुखी विचारधारालाई आत्मसात् गर्दै संगठित संघर्षको बाटो रोजे ।

विद्यार्थी जीवनमा नारायण उप्रेती तत्कालिन अनेरास्ववियु पाँचौ नामको विद्यार्थी संगठन मार्फत सक्रिय रहे । उनले शैक्षिक सुधार, विद्यार्थी हक-अधिकार, लोकतान्त्रिक स्वतन्त्रता र राष्ट्रिय स्वाभिमानका मुद्दालाई केन्द्रमा राख्दै आन्दोलनको नेतृत्व गरे । क्याम्पसस्तरका आन्दोलनदेखि राष्ट्रिय तहका विद्यार्थी अभियानसम्म उनी क्रियाशील रहे । संगठन निर्माण, राजनीतिक प्रशिक्षण र वैचारिक बहसमा उनको भूमिका प्रभावशाली मानिन्थ्यो । उनले विद्यार्थी आन्दोलनलाई केवल शैक्षिक सीमामा सीमित नराखी समग्र सामाजिक परिवर्तनसँग जोड्ने प्रयास गरे ।

विद्यार्थी राजनीतिबाट परिपक्व हुँदै जाँदा नारायण उप्रेती राष्ट्रिय राजनीतिमा प्रवेश गरे । उनी वामपन्थी विचारधाराबाट प्रभावित भई श्रमिक, किसान, उत्पीडित वर्ग र सीमान्तकृत समुदायको पक्षमा उभिए । उनको राजनीतिक जीवन सत्तामुखीभन्दा पनि आन्दोलनमुखी रह्यो । जनताको समस्या बुझ्ने, उनीहरूसँग प्रत्यक्ष संवाद गर्ने र संघर्षमार्फत समाधान खोज्ने शैली उनको विशेषता बन्यो । राजनीतिक संगठनभित्र उनले वैचारिक स्पष्टता, अनुशासन र सामूहिक नेतृत्वको पक्षपोषण गरे ।

उप्रेती विभिन्न राजनीतिक उतारचढाव, दमन र चुनौतीका बाबजुद आफ्नो विचारबाट विचलित भएनन् । कठिन परिस्थितिमा पनि उनले लोकतन्त्र, अभिव्यक्ति स्वतन्त्रता र सामाजिक न्यायका मूल्यहरूलाई निरन्तर अगाडि बढाए । राजनीतिक गतिविधिका क्रममा उनले राज्यको दमन, गिरफ्तारी र दबाबसमेत झेलेका थिए, त्यसले उनको संघर्षशीलता झन् मजबुत बनायो । उनी राजनीति जनसेवाको माध्यम हो भन्ने मान्यतामा दृढ रहे ।

उनको जीवनले विद्यार्थी आन्दोलन र राष्ट्रिय राजनीतिबीचको गहिरो सम्बन्धलाई उजागर गर्छ । नारायण उप्रेतीका लागि राजनीति व्यक्तिगत लाभ वा पदको साधन नभई समाज रूपान्तरणको माध्यम हो । वैचारिक निष्ठा, सादगीपूर्ण जीवनशैली र निरन्तर संघर्ष नै उनको परिचय बनेको छ । नेपाली विद्यार्थी आन्दोलनबाट उदाएका नेताहरूमा उनी एक उदाहरणीय पात्र मानिन्छन् । जसको जीवन र संघर्षले नयाँ पुस्तालाई सचेत, जिम्मेवार र परिवर्तनमुखी राजनीतितर्फ प्रेरित गरिरहेको छ।

साधारण, गम्भीर र वैचारिक रूपमा दृढ व्यक्ति थिए नारायण उप्रेती । उनी बोल्नभन्दा काम र आचरणबाट आफूलाई व्यक्त गर्न रुचाउँथे । व्यक्तिगत जीवनमा सादगी मन पराउने, लोभ–लालच र प्रदर्शनबाट टाढा रहने उनको विशेषता थियो ।

उनी अनुशासित र जिम्मेवार स्वभावका थिए । संगठनात्मक काममा समयपालन, प्रतिबद्धता र सामूहिक निर्णयलाई उच्च महत्व दिन्थे । असहमतिसमेत शान्त, तर्कसंगत र वैचारिक ढंगले राख्ने उनको बानी थियो।

नारायण उप्रेती निडर र संघर्षशील थिए। दमन, दबाब वा जोखिमको सामना गर्दा पनि उनी आफ्नो विचारबाट पछि हटेनन् । अन्याय देख्दा मौन बस्न नसक्ने, तर आवेगभन्दा चेतनालाई प्राथमिकता दिने स्वभावका कारण उनी भरोसायोग्य नेता मानिन्थे ।

सामाजिक रूपमा उनी सहृदय, सहयोगी र जनमुखी थिए । विद्यार्थी, श्रमिक र सर्वसाधारणसँग सरल व्यवहार गर्ने, पीडामा साथ दिने र समस्यालाई आफ्नै जस्तो ठान्ने मानवीय गुण उनको स्वभावमा स्पष्ट देखिन्थ्यो ।

नेपालको राजनीतिक इतिहास परिवर्तनका लागि लडिएका आन्दोलन, जेल जीवन, यातना, निर्वासन र बलिदानले भरिएको छ। तर यस इतिहासमा एउटा विडम्बनापूर्ण सत्य पनि छ— सबै त्याग र योगदानको समान मूल्याङ्कन कहिल्यै भएन । केही नामहरू शहीदको रूपमा संस्थागत भए, धेरै नामहरू इतिहासको छायाँमा हराए । यस्तै ओझेलमा परेको एउटा महत्वपूर्ण नाम हो- नारायण उप्रेती । राजनीतिक चेतना, संघर्ष र योगदान हुँदाहुँदै पनि उनी शहीदको औपचारिक मान्यता पाउन सकेनन् । यसले गम्भीर प्रश्न उठाउँछ- नारायण उप्रेती शहीद हुन नसक्नुमा दोष कसको हो ?

शहीदको राजनीतिक परिभाषा
शहीदको अर्थ सामान्यतया राष्ट्र, जनता वा परिवर्तनका लागि ज्यान आहुति दिने व्यक्ति भन्ने बुझिन्छ । तर नेपालको राजनीतिक अभ्यासमा शहीदको परिभाषा नैतिकभन्दा बढी राजनीतिक रहँदै आएको छ । प्रत्यक्ष गोली लागेर मर्नु, आन्दोलनको समयमा हत्या हुनु वा चर्चित घटनासँग जोडिनु- यी आधारहरूलाई मात्र शहीदत्वको मापदण्ड बनाइयो । दीर्घकालीन राजनीतिक संघर्ष, जेल यातना, मानसिक र सामाजिक विनाश भोगेकाहरूको योगदानलाई गौण बनाइयो । नारायण उप्रेती यही साँघुरो र अवसरवादी परिभाषाको सिकार बने ।

राज्य व्यवस्थाको ऐतिहासिक दोष
उप्रेती सक्रिय रहेको समयको राज्य व्यवस्था परिवर्तनको आवाजप्रति असहिष्णु थियो । राजनीतिक असहमति अपराध मानिन्थ्यो । यस्तो अवस्थामा उप्रेतीजस्ता व्यक्तित्वले जोखिम मोलेर चेतनाको पक्ष रोजे । तर परिवर्तनपछि पनि राज्यले विगतका पीडित र योगदानकर्ताको समग्र पुनर्मूल्यांकन गर्न सकेन । शहीद घोषणा राज्यको विवेक र न्यायको विषय बन्नुपर्नेमा सत्ताको निर्णय बन्न पुग्यो । राज्यले उप्रेतीलाई समयमै सम्मान नगर्नु उसकै नैतिक असफलता हो ।

राजनीतिक दल र नेतृत्वको अवसरवाद
राजनीतिक दलका नेताहरु आन्दोलनको समयमा ‘त्याग र बलिदान’ को भाषण गर्छन् । तर सत्ता प्राप्त भएपछि ती शब्दहरू कागजमै सीमित हुन्छन् । उप्रेतीजस्ता इमानदार र निस्वार्थ कार्यकर्तालाई अगाडि ल्याउन नेतृत्वले खासै चासो देखाएन । शहीद घोषणा दलभित्रको शक्ति सन्तुलन, गुटबन्दी र राजनीतिक दबाबअनुसार हुन थाल्यो । जसको आवाज बलियो, पहुँच ठूलो- ऊ अगाडि आयो, जसले निस्वार्थ काम गर्यो–ऊ पछि पर्यो । यसमा नेतृत्वको नैतिक जिम्मेवारी स्पष्ट देखिन्छ ।

इतिहास लेखनको संरचनागत समस्या
इतिहास सधैँ तथ्यले होइन, शक्तिको प्रभावले लेखिन्छ । जसको कथा लेख्न राज्य, पार्टी वा संस्थाको चासो हुन्छ, उसकै नाम सुरक्षित हुन्छ । नारायण उप्रेतीजस्ता धेरै राजनीतिक योद्धाहरू लिखित इतिहासमा समेटिएनन् । पाठ्यपुस्तक, दस्तावेज र अभिलेखमा उनीहरूको संघर्ष उल्लेख नहुनु केवल संयोग होइन, संरचनागत बेवास्ता हो । इतिहासकार, बुद्धिजीवी र सञ्चार माध्यमले पनि यस विषयमा पर्याप्त प्रश्न उठाउन सकेनन् ।

समाजको मौन सहभागिता
दोष केवल राज्य र दलको मात्र होइन, समाजको मौनतामा पनि छ । हामीले शहीद घोषणा कसरी भयो, किन भयो र कसलाई किन भएन भनेर प्रश्न गर्न छोड्यौँ । नारायण उप्रेतीजस्ता व्यक्तिहरूलाई सम्झिने काम केही व्यक्तिको स्मृतिमा सीमित रह्यो । सामूहिक दबाब र आवाज नहुँदा अन्याय संस्थागत हुँदै गयो ।

शहीद नहुनु र योगदानको मूल्य
शहीदको औपचारिक सूचीमा नाम नहुनु योगदान नहुनुको प्रमाण होइन । उप्रेतीले बोकेको राजनीतिक चेतना, जोखिम र समर्पणले नै परिवर्तनको आधार तयार गरेको हो । शहीद उपाधि राज्यले दिन सक्छ, तर इतिहासको वास्तविक मूल्याङ्कन जनताले गर्छन् । उप्रेती इतिहासका शहीद हुन्, चाहे राज्यले मानोस् वा नमानोस् ।

जवाफ कसले दिने ?
नारायण उप्रेती स्मृति प्रतिष्ठानको स्थापना गरेर नारायणको योगदानवारे आम जनतामा जानकारी दिने र उनलाई स्मरण गर्ने काम धेरै राम्रो हो । तर पनि केही पश्न छन्, जसको जवाफ माग्नु पनि यो लेखको उदेश्य हो ।
१. पहिलो नारायण उप्रेती कुनै पार्टीका थिए तर जव उनको देहान्त भयो उनी सवैका भए प्रतिष्ठानलाई एउटा पार्टीले मात्र कव्जा गरेर राख्नु र पार्टीका पनि सिमीत व्यक्ती सधै नेतृत्वमा रहनु कति राम्रो हो ?
२. दोश्रो नारायण उप्रेतीलाई शहिद घोषणा गराउन पहिलो पहल यही प्रतिष्ठानले गर्नु पर्ने हो तर किन अहिलेसम्म राज्यलाई नारायण उप्रेती किन शहिद हुन सकेनन् भनेर सोधेन वा राज्यलाई नारायण पनि शहिद हुन योग्य छन है भन्ने जानकारी नै दिईएन ?
३. नारायण उप्रेतीको नाममा एक स्मारिका छापिएको छ, हरेक वर्ष स्मृति दिवस मनाईन्छ । पुरस्कार दिईन्छ, प्रतिष्ठानले त्यती मात्र काम गर्न सक्छ कि अझ धेरै काम गर्न सक्थ्यो किन यसमा सवै मौन छन् ?
४. नारायण उप्रेती स्मृति प्रतिष्ठानको चल अचल सम्पति के छ ? आर्थिक अवश्था के छ ? सहयोग कहा कहावाट आउँछ ? आदिवारेमा किन सर्वसाधारणलाई जानकारी दिईदैन ?
५. उनी एउटा जनप्रतिनिधि पनि थिए, तत्कालिन हरिवन गाउँ विकास समितीका निर्वाचित अध्यक्ष थिए, त्यो संस्थाको निरन्तर उत्तराधिकारी संस्था भनेको हरिवन नगरपालिका हो । तर नारायण उप्रेतीको योगदानलाई कदर गर्न यो नगरपालिकाले के गरिरहेको छ ?